პიგმენტების ისტორია: საიდან მოდის საღებავის ფერები

თუ გაინტერესებს, რისგან მზადდებოდა მხატვრის ფერები ძველად, მოკლე პასუხი ასეა: ადამიანი ფერს ჯერ მიწიდან და მინერალებიდან იღებდა, მერე ისწავლა მისი დამზადება, ბოლოს კი ტუბში ჩადო. ამ გზას აქ ოხრისა და სამი სხვადასხვა ლურჯის მაგალითზე გავივლით. პიგმენტების ისტორია გრძელია, დამწყებისთვის კი განსაკუთრებით სასარგებლო: როცა იცი, რა დევს საღებავის შიგნით, ბევრი რამ გასაგები ხდება. თუ თავად პიგმენტის ნახვა გინდა, დღეს ის ცალკე, ფხვნილის სახითაც იყიდება: მინერალური და ქიმიური პიგმენტები.

პიგმენტების ისტორია მიწიდან დაიწყო

დავიწყოთ ძალიან შორიდან. სამხრეთ აფრიკაში, კეიპტაუნიდან დაახლოებით 300 კმ-ით აღმოსავლეთით, ბლომბოსის მღვიმეა. სწორედ აქ იპოვეს მკვლევრებმა ოხრის დამუშავების სახელოსნო. ის დაახლოებით 100 000 წლისაა: ასაკი მღვიმის ნალექების მიხედვით, ოპტიკურად სტიმულირებული ლუმინესცენციის მეთოდით დაადგინეს, ნაშრომი კი ჟურნალ Science-ში 2011 წლის 14 ოქტომბერს გამოქვეყნდა.

სახელოსნოში ორი აბალონის ნიჟარა დახვდათ და ორივეში თხევადი, ოხრით მდიდარი ნარევი იყო. მასში შედიოდა დაქუცმაცებული ოხრა, გახურებული და დაფქული ძუძუმწოვრის ძვალი, ნახშირი, ქვის ნამსხვრევები და სითხე. ნარევის მოსარევად კი სავარაუდოდ ძვალს იყენებდნენ. რისთვის იყო ეს ნარევი, დანამდვილებით არავინ იცის: მკვლევრები შესაძლო დანიშნულებად დეკორაციას, ხატვას და კანის დაცვას ასახელებენ.

ამ ამბავში მთავარი ის არის, რომ ფერი უკვე მაშინ ერთი ქვის დაფქვით არ მიიღებოდა. წარმოიდგინე მღვიმეში ნიჟარაზე დახრილი ადამიანი, რომელიც ნივთიერებებს ურევს, ზოგს წინასწარ ათბობს და ნარევს გარკვეული წესით ამზადებს. ამ მხრივ დღევანდელი ტუბიც იმ ძველი სახელოსნოს შორეული შთამომავალია: ფერი აქაც მასალის შერჩევითა და დამუშავებით მიიღება.

როგორ გააკეთეს პირველი ხელოვნური ლურჯი

ლურჯის ერთ-ერთი ბუნებრივი წყარო, ლაჟვარდი (ლაპის-ლაზური), იშვიათი იყო, ხელოვნური ლურჯის ამბავი კი ძალიან ძველია: ეგვიპტური ლურჯი პირველ სინთეტიკურ პიგმენტად ითვლება და მას უკვე ძველი წელთაღრიცხვით დაახლოებით 3100 წელს ამზადებდნენ. ეს უკვე მიწიდან ამოღებული ფერი კი არა, რეცეპტი იყო.

რეცეპტი მარტივად ჟღერს, თუმცა მას მაღალი ტემპერატურა სჭირდებოდა: სილიციუმის დიოქსიდს, სპილენძს, კალციუმსა და ნატრიუმის მარილს ერთად ახურებდნენ. შედეგი განსაკუთრებული კრისტალური სტრუქტურის ლურჯი იყო. ის იშვიათი, მაღაროში მოპოვებული ლაჟვარდის იაფი შემცვლელი იყო და მხატვრებს საუკუნეების განმავლობაში უყვარდათ.

ერთ დროს ასწავლიდნენ, რომ ეს ფერი ჩვენი წელთაღრიცხვით დაახლოებით 900 წლისთვის გაქრა. ჰარვარდის მკვლევრების ცნობით კი ეს ასე არ არის. ეგვიპტური ლურჯი იპოვეს პომპეის ფრესკებიან ოთახში, რომელიც I საუკუნეში ვეზუვის ამოფრქვევამ შემოინახა, მაგრამ მითს მეორე აღმოჩენა არღვევს: ეს ფერი XVI საუკუნის მხატვრის, რაფაელის ფრესკებშიც აღმოაჩინეს, რომში, ვილა ფარნეზინაში. ანუ „დავიწყებული“ ფერი ნამდვილად არ დავიწყებულა და რენესანსის მხატვრებამდეც მოაღწია.

ამ ფერის ძველი ნიმუშები დღესაც ინახება: ჰარვარდის სამხატვრო მუზეუმების ფორბსის პიგმენტების კოლექციაშია იშვიათი ეგვიპტური ლურჯი მინა, რომელიც ძველი წელთაღრიცხვით დაახლოებით 1000 წლით თარიღდება. იქვეა პომპეის გათხრებიდან ამოღებული პიგმენტის ნატეხებიც.

ქვა, რომელიც ზოგჯერ ოქროზე ძვირი ღირდა

იაფი ეგვიპტური ლურჯის გვერდით სულ სხვა ლურჯი დგას: ულტრამარინი. ბუნებრივი ულტრამარინი ლაჟვარდისგან მზადდება. ამ ქვას ლურჯ ფერს მინერალი ლაზურიტი აძლევს, რომელსაც კალციტი და რკინის პირიტი ერევა. ევროპაში ლაჟვარდს ბადახშანიდან, დღევანდელი ავღანეთიდან, ეზიდებოდნენ: ეს ქვა ბუნებრივად სულ რამდენიმე ადგილას გვხვდება და ბადახშანი ერთ-ერთი მათგანია. სახელიც აქედან მოდის: ულტრამარინი „ზღვის იქითას“ ნიშნავს.

გასაკვირია, მაგრამ ლაჟვარდს თუ უბრალოდ დაფქვავ, მკვეთრ ლურჯს კი არა, მონაცრისფრო ლურჯს მიიღებ. ტრადიციულად ფხვნილს ფისსა და ცვილთან ერთად ცომად აქცევდნენ, მერე ამ ცომს ხის ნაცრისგან მიღებულ ტუტე ხსნარში ზელდნენ, რომ ლურჯი გამოეყვანათ. ყოველი შემდეგი ზელვა უფრო ფერმკრთალ და ნაცრისფერ პიგმენტს იძლეოდა, ამიტომ პირველად მიღებული ფერი ყველაზე ლამაზი იყო.

ახლა გასაგებია, რატომ იყო ეს ფერი ძვირფასი. მასალის მოპოვებაც რთული იყო და გასუფთავებაც ფრთხილ მუშაობას მოითხოვდა. ლონდონის ეროვნული გალერეა წერს, რომ ულტრამარინი ზოგჯერ ოქროზეც ძვირი ღირდა.

კარგი მაგალითია უილტონის დიპტიქი, რომელიც დაახლოებით 1395-1399 წლებში რიჩარდ მეორისთვის შეიქმნა. მისი ავტორი უცნობია, სავარაუდოდ ინგლისელი ან ფრანგი უნდა ყოფილიყო. დიპტიქში მაღალი ხარისხის ბუნებრივი ულტრამარინია, მსხვილი, მკვეთრად ლურჯი ნაწილაკებით. უბრალოდ დაფქვილი ქვა ასეთ ლურჯს ვერ მოგცემდა: ის, როგორც ზემოთ ვნახეთ, მონაცრისფრო გამოდის.

ეგვიპტური ლურჯი ღუმელში მზადდებოდა, ულტრამარინის მისაღებად კი ქვას დიდხანს, ხელით ამუშავებდნენ. ორივე ლურჯია, თუმცა ისტორიით ერთმანეთს სულ არ ჰგავს.

ლურჯი, რომელიც შემთხვევით გამოვიდა

XVIII საუკუნის დასაწყისში საქმე მოულოდნელად შემობრუნდა. დაახლოებით 1704 წელს ბერლინში წითელ პიგმენტს ამზადებდნენ და სავარაუდოდ შემთხვევით ლურჯი მიიღეს. წითელი პიგმენტისთვის რკინის სულფატი და კალიუმის კარბონატი სჭირდებოდათ, მაგრამ გადმოცემით მასალაში ცხოველური ზეთი მოხვდა და წითლის ნაცვლად ახალი ლურჯი გაჩნდა. ასე დაიბადა პრუსიის ლურჯი.

ამ ამბის დეტალები ბოლომდე გარკვეული არ არის: აღმომჩენის სახელიც და ზუსტი წელიც სადავოა. წყაროების მიხედვით, პირველად ის 1708 წლის ერთ წერილში იხსენიება, 1710 წლისთვის ბერლინში უკვე იყიდებოდა, დაახლოებით 1724 წლისთვის კი მთელ ევროპაში ამზადებდნენ. ეგვიპტური ლურჯი პირველი სინთეტიკური პიგმენტი იყო, პრუსიის ლურჯს კი პირველ თანამედროვე პიგმენტად მიიჩნევენ.

პრუსიის ლურჯის ამბავი იმითაა მნიშვნელოვანი, რომ ეს ფერი არც მიწიდან ამოუღიათ და არც ძველი რეცეპტით დაუმზადებიათ: როგორც ჩანს, ის სხვა პიგმენტის დამზადებისას შემთხვევით გაჩნდა. ერთი შენიშვნა, რომ არ აგერიოს: 1856 წელს უილიამ პერკინმა მოვეინი მიიღო, პირველი სინთეტიკური საღებარი, რომელიც აბრეშუმს იისფრად ღებავდა. საღებარი ქსოვილს თავად ღებავს, მხატვრის პიგმენტი კი ფხვნილია, რომელიც შემკვრელში ჩერდება. ამიტომ მოვეინი ქსოვილის ღებვის ამბავია და არა მხატვრის პიგმენტების.

როგორ მოხვდა ფერი ტუბში

სანამ ტუბი გაჩნდებოდა, ზეთის საღებავს პირუტყვის ბუშტებში ინახავდნენ. ასეთი შეფუთვით ფერის ტარება და შენახვა მოუხერხებელი იყო. ბრიტანული ფირმა Winsor & Newton ლონდონში 1832 წელს ქიმიკოსმა უილიამ უინზორმა და მხატვარმა ჰენრი ნიუტონმა დააარსეს. მომდევნო ათ წელიწადში მათ საღებავიც შეცვალეს და მისი შენახვის წესიც.

1835 წელს მათ პირველი გლიცერინიანი ნოტიო აკვარელის საღებავები შექმნეს. 1840 წელს უინზორმა ბუშტების ნაცვლად ზეთის საღებავისთვის მინის შპრიცები შემოიღო, 1842 წელს კი ლითონის დასაკეცი ტუბისთვის პირველი ხრახნიანი ხუფი დააპატენტა. ხუფიანი ლითონის ტუბი შემდეგ საღებავის სტანდარტულ ჭურჭლად იქცა. თავად დასაკეცი ტუბი კი, როგორც ჩანს, ერთი წლით ადრე სხვამ დააპატენტა: სმიტსონის ამერიკული ხელოვნების არქივში ინახება ლითონის ტუბის პატენტის ნახაზები, რომლებიც ამერიკელ მხატვარს, ჯონ რენდს, ეკუთვნის და 1841 წლის 11 სექტემბრითაა დათარიღებული.

წარმოიდგინე, რას ნიშნავდა ეს მაშინდელი მხატვრისთვის: ბუშტის ნაცვლად ახლა ტუბი ეჭირა, რომელსაც ხუფს მოხსნიდა, საჭირო ფერს პალიტრაზე გადმოიღებდა და ისევ დახურავდა. ჭურჭელი შეიცვალა, ფერს კი ისევ პიგმენტი აძლევდა.

1892 წელს Winsor & Newton-მა კიდევ ერთი ნაბიჯი გადადგა: პირველმა გამოაქვეყნა, რისგან მზადდებოდა მისი სამხატვრო საღებავები და რამდენად გამძლე იყო მათი ფერი. 1937 წელს მათ პიგმენტით მდიდარი, დამფარავი წყლის საღებავების სერია Designers' Gouache გამოუშვეს. ასეთ ფერებს დღეს გუაშის საღებავების სახელით ვიცნობთ. 2019 წელს კი მათ უფრო უსაფრთხო ალტერნატივად კადმიუმის გარეშე აკვარელი და გუაში შემოიღეს.

როგორც ხედავ, საღებავის ისტორია დღესაც გრძელდება, ოღონდ ახლა ლამაზ ფერთან ერთად მასალის უსაფრთხოებაზეც ფიქრობენ.

რას ცვლის ეს შენთვის, როცა საღებავს ირჩევ

პრაქტიკული დასკვნა მარტივია: ფერის სახელი ყოველთვის არ გეუბნება, რა მასალაა ტუბში. ზემოთ ნახე, რომ ბუნებრივ ულტრამარინს ქვისგან ამზადებდნენ, ეგვიპტურ ლურჯს ღუმელში, პრუსიის ლურჯი კი, როგორც ჩანს, შემთხვევით გაჩნდა: სამივე ლურჯია, მაგრამ სულ სხვადასხვა მასალაა. ამიტომ, როცა თაროსთან ორ ლურჯ ტუბს ადარებ, მარტო ფერის სახელს ნუ ენდობი. ეტიკეტზე მოძებნე, რომელი პიგმენტია შიგნით. თუ იქ არ წერია, მწარმოებლის აღწერაში ნახე.

თუ მასალის უსაფრთხოება გაწუხებს, ეტიკეტზე ესეც მოძებნე: დღეს კადმიუმის გარეშე აკვარელი და გუაშიც არსებობს. ხოლო თუ ახლა იმაზე ფიქრობ, რომელი საღებავით დაიწყო, საღებავების არჩევა დამწყებთათვის სწორედ ამ კითხვას პასუხობს.